Yeşilçam'ın En İyi Toplumsal Gerçekçi Filmleri: 10 Klasik

Yeşilçam'ın en iyi toplumsal gerçekçi filmlerini sıraladık: Susuz Yaz'ın Altın Ayı'sından Umut'un sansür öyküsüne, göçü, grevi ve toprağı anlatan 10 klasik.

Yeşilçam denince akla önce melodramlar, yıldız aşkları ve mutlu sonlar geliyor. Oysa aynı sokaktan, aynı stüdyolardan ve çoğu zaman aynı oyuncularla çok başka bir sinema da çıktı. 27 Mayıs 1960'ın ve 1961 Anayasası'nın açtığı görece özgür ortamda bir grup yönetmen kamerayı gecekonduya, fabrikaya ve susuz kalan tarlaya çevirdi. Yeşilçam'ın en iyi toplumsal gerçekçi filmleri de işte bu dönemde filizlendi ve 1970'lerde Yılmaz Güney'le yeni bir sertliğe kavuştu.

Bu filmlerin kaderi de anlattıkları kadar çarpıcı. Kimi sansür kurulundan dönerken Berlin'de en büyük ödülü aldı, kimi 12 Eylül'de yakıldı ve tek bir yıpranmış kopyadan kurtarıldı, kimi de ödülüne 31 yıl sonra kavuştu. Metin Erksan'dan Ömer Lütfi Akad'a, Halit Refiğ'den Zeki Ökten'e uzanan bu kısa listede 10 film var.

Bu Listeyi Hangi Kriterlere Göre Derledik?

Listeye 1960 ile 1980 arasında çekilen, sınıf, göç, emek ya da toprak meselesini hikâyenin süsü değil merkezi yapan kurmaca filmleri aldık. Filmin sinema diline katkısına, konusunu ne kadar cesur ele aldığına ve bugün izlendiğinde ne kadar canlı kaldığına baktık. Ödülleri ve sansür öykülerini de hesaba kattık, ama tek başına belirleyici saymadık. 1980 sonrasına uzanan yapımları dönem sınırı nedeniyle dışarıda bıraktık. Bu sıralama, SineGundem ekibinin özgün değerlendirmeleri doğrultusunda oluşturulmuştur.

Umut (1970)

Yönetmen: Yılmaz Güney · Süre: 100 dakika · Ülke: Türkiye

Güney'in yönettiği, yazdığı, yapımcılığını üstlendiği ve başrolünde oynadığı film, Adana'da faytonculuk yapan Cabbar'ın hikâyesini anlatıyor. Zengin bir adamın arabası atını öldürünce Cabbar bir anda geçim kaynağını yitiriyor. Piyango biletine bağladığı umut da boşa çıkınca arkadaşı Hasan ve Hüseyin Hoca ile hazine aramaya koyuluyor. Güney'e göre hikâyenin yarı otobiyografik bir yanı vardı, çünkü babası da hazine peşinde koşmuş, kendisi de bir dönem arabacılık yapmıştı.

Filmi güçlü kılan, yoksulluğu gözyaşıyla süslemeden göstermesi. Aksiyon filmleriyle "Çirkin Kral" diye anılan Güney burada kahramanlıktan soyunuyor, tutunacak yeri kalmamış çaresiz bir adama dönüşüyor. Sansür komisyonu Eylül 1970'te filmi hem yurt içinde gösterilmeye hem de yurt dışına çıkarılmaya uygun bulmadı. Gerekçeler arasında yoksulluğun gösterilme biçimi de vardı. Film ancak hukuki bir süreçle perdeye dönebildi. Aktarıldığına göre gizlice ülke dışına çıkarılan bir kopya da 1971'de Cannes'da gösterildi.

Film 1970'te Adana Altın Koza'da En İyi Film seçildi. Sinema Yazarları Derneği 2015'te onu Türk sinemasının en iyileri arasında birinci sıraya koydu.

Neden İzlemeli? Yeşilçam'ın yıldız sistemi içinden çıkıp o sistemin bütün kurallarını bozan film olduğu için.

Susuz Yaz (1963)

Yönetmen: Metin Erksan · Süre: 90 dakika · Ülke: Türkiye

Necati Cumalı'nın avukatlık yıllarındaki gözlemlerinden doğan aynı adlı öyküsünden uyarlanan film, tek bir kaynağın bütün bir köyü nasıl felakete sürüklediğini anlatıyor. Tütün üreticisi Osman, arazisindeki suyun önüne set çekiyor ve aşağıdaki çiftçileri susuz bırakıyor. Kardeşi Hasan'ı kendi yerine hapse gönderdikten sonra gözünü onun karısı Bahar'a dikiyor. Erol Taş'ın ürkütücü Osman'ı, Ulvi Doğan'ın Hasan'ı ve sinemadaki ilk rolünde Hülya Koçyiğit'in Bahar'ı, bu mülkiyet hırsını insan ilişkilerinin içine taşıyor.

Filmin dünyaya açılışı da başlı başına bir hikâye. Yetkililer yapımın Türkiye'yi temsil etmesine karşı çıktı, gerekçe ülkeyi kötü gösterdiğiydi. Yine de film Berlin'e ulaştı ve 1964'te Altın Ayı kazanarak büyük bir uluslararası festivalde bu ödülü alan ilk Türk filmi oldu. Ardından onlarca yıl unutulmaya yakın bir sessizlik geldi.

Kurtuluş 2008'de geldi. Martin Scorsese'nin kurduğu Dünya Sinema Vakfı, yapımcı Ulvi Doğan'ın sağladığı özgün negatiflerden yola çıkarak filmi Bologna'daki L'Immagine Ritrovata laboratuvarında restore etti. Restore edilen kopya aynı yıl Cannes'da gösterildi.

Neden İzlemeli? Köy hikâyesinin nasıl bir mülkiyet ve iktidar anlatısına dönüşebileceğini sade bir sertlikle gösterdiği için.

Sürü (1978)

Yönetmen: Zeki Ökten · Süre: 129 dakika · Ülke: Türkiye

Senaryoyu Yılmaz Güney cezaevinde yazdı, filmi sahada Zeki Ökten çekti. Hikâye, Siirt'in Pervari ilçesinden Ankara'ya koyun sürüsü götüren bir ailenin yolculuğunu izliyor. Aşiret ağası Hamo'nun oğlu Şivan, kan davasının gölgesinde büyüyen bir geleneğe içten içe başkaldırıyor. Karşı aşiretten gelen ve hiç konuşmayan eşi Berivan ise ağır bir hastalıkla boğuşuyor. Tarık Akan, Melike Demirağ ve Tuncel Kurtiz'in oyunları filmin belkemiğini oluşturuyor.

Tren yolculuğu, filmi bir aile dramından çok daha geniş bir Türkiye panoramasına çeviriyor. Yol boyunca sürü eksiliyor, rüşvet ve kayıtsızlık büyüyor, kurtuluş diye bakılan Ankara ise onları hiç tanımayan yabancı bir yere dönüşüyor. Feodal düzenin dağılışı ile büyük şehrin acımasızlığı aynı karede buluşuyor.

Film Locarno'da Altın Leopar'ı, Berlin'de OCIC ve Interfilm ödüllerini kazandı, Londra'da da Sutherland Ödülü'nü aldı. Türkiye'de ise bambaşka bir hikâye yaşandı: Filmi gösteren İstanbul'daki bir sinemaya bombalı saldırı düzenlendiği aktarılıyor. 1980'de 12 Eylül darbesi nedeniyle yapılamayan Antalya Altın Portakal'ın altı ödülü de ancak 2011'de, 31 yıl gecikmeyle sahiplerine ulaştı.

Neden İzlemeli? Bir koyun sürüsünün yolculuğunu, bir ülkenin çelişkilerinin haritasına çevirdiği için.

Gelin (1973)

Yönetmen: Ömer Lütfi Akad · Süre: 92 dakika · Ülke: Türkiye

Yozgat'tan İstanbul'a göçen geniş bir ailenin hikâyesi, Akad'ın Düğün ve Diyet ile tamamladığı üçlemenin ilk halkası. Hacı İlyas gecekondu mahallesindeki bakkalını büyütüp market açma hayali kuruyor, bütün parayı da buna ayırıyor. Gelini Meryem'in küçük oğlu Osman'ın ise kalbinden ameliyat olması gerekiyor. Meryem ameliyat için para istedikçe yanıt hep aynı: biraz daha bekle.

Hülya Koçyiğit, Susuz Yaz'dan on yıl sonra bu kez köyden kente taşınmış bir kadının sessiz öfkesini oynuyor. Film, göçün asıl bedelini kimin ödediğini açıkça söylüyor. Aile babasının ticaret hayali büyürken bir çocuğun hayatı gündelik bir hesap kalemine dönüşüyor. Kurban Bayramı sahnesi Türk sinemasının en güçlü finallerinden birine zemin hazırlıyor, Meryem'in kararı da kadının aile içindeki yerini sorgulayan cesur bir çıkışa dönüşüyor.

Ali Şen'in otoriter Hacı İlyas'ı, Kerem Yılmazer'in arada kalmış Veli'si ve Kahraman Kıral'ın küçük Osman'ı hikâyeyi taşıyor. Film 1973'te Adana Altın Koza'da En İyi Film seçildi, Kıral da Özel Ödül aldı.

Neden İzlemeli? Göçü istatistik olarak değil, bir ailenin sofrasında verilen kararlar olarak anlattığı için.

Karanlıkta Uyananlar (1964)

Yönetmen: Ertem Göreç · Süre: 114 dakika · Ülke: Türkiye

Vedat Türkali'nin senaryosunu yazdığı, Akad ile Beklan Algan'ın yapımcılığını üstlendiği film, İstanbul'da bir boya fabrikasında geçiyor. Fabrikatör Şeref Bey ölünce oğlu Turgut hiç istemediği bir koltuğa oturuyor. Çocukluk arkadaşı Ekrem ve öteki işçiler aylardır parasını alamıyor, Turgut ise onlara "Bu fabrika sizin" diyecek kadar saf. Fakat müdürün entrikaları, Amerikalı ortaklar ve piyasa hesapları devreye girince dostluk da hızla çözülüyor.

Zamanlama tesadüf değil. 1961 Anayasası grev hakkını tanımış, 275 sayılı Kanun da 1963'te bu hakkı düzenlemişti. Film bu tartışmayı neredeyse sıcağı sıcağına perdeye taşıdı ve Türk sinemasında grevi ve işçi haklarını merkezine alan ilk film olarak anıldı. Üstelik yalnızca patron ile işçiyi değil, yerli sanayi ile yabancı sermayeyi ve halktan kopuk aydını da aynı hikâyeye sığdırıyor. İtalyan Yeni Gerçekçiliği'nin izleri de gecekondu sokaklarında hemen seçiliyor.

Fikret Hakan ve Ayla Algan'ın oynadığı filmin perdedeki ömrü kısa sürdü. Evrensel'in aktardığına göre İçişleri Bakanlığı, gösterildiği kimi illerde yaşanan olayları gerekçe göstererek filmi Temmuz 1965'te yasakladı.

Neden İzlemeli? Sınıf çatışmasını slogan yerine bir dostluğun dağılışı üzerinden anlattığı için.

Gurbet Kuşları (1964)

Yönetmen: Halit Refiğ · Süre: 104 dakika · Ülke: Türkiye

Orhan Kemal'in romanından uyarlanan film, Haydarpaşa Garı'nda trenden inen bir aileyle başlıyor. Tahir Ağa, Maraş'ta işleri bozulunca her şeyini satıp karısı ve çocuklarıyla İstanbul'a geliyor. Bir tamirhane açıyorlar, ama kısa süre sonra dolandırılıp bütün paralarını yitiriyorlar. Selim, Murat, Kemal ve Fatma ise kentin vaatleriyle kendi yollarında sınanıyor. Köyden kente göçün sinemamızda ilk kez bu kadar geniş biçimde ele alındığı yapımlardan biri olarak gösteriliyor.

Refiğ, hikâyeyi tek bir bakış açısına bağlamıyor. Kardeşler sırayla anlatının merkezine geçiyor, böylece aynı şehir her birine başka bir yüzünü gösteriyor. Dinamik kamera kullanımı ve özenli kurgu da İstanbul'un temposunu ailenin kafa karışıklığıyla birleştiriyor. Film bu nedenle bir ahlak dersi gibi değil, kentin baştan çıkaran gücünü gerçekten hissettiren bir kent filmi gibi işliyor.

Kadroda Tanju Gürsu, Filiz Akın, Özden Çelik, Pervin Par ve sonraki yılların yıldızı Cüneyt Arkın var. Selim, Arkın'ın sinemadaki ilk rolü oldu. Film, 1964'teki ilk Antalya Film Şenliği'nde En İyi Film ve En İyi Yönetmen ödüllerini aldı.

Neden İzlemeli? Sonraki yıllarda defalarca anlatılacak büyük şehir hikâyesinin en erken ve en canlı örneklerinden biri olduğu için.

Hudutların Kanunu (1966)

Yönetmen: Ömer Lütfi Akad · Süre: 71 dakika · Ülke: Türkiye

Akad ile Yılmaz Güney'in birlikte kaleme aldığı film, Şanlıurfa ve Mardin'de çekildi. Çorak toprakta tarım yapamayan köylüler geçimlerini sınır kaçakçılığından sağlıyor, kazancın aslan payı ise toprak ağasına gidiyor. Hıdır, oğlu Yusuf'un okula gitmesini ve başka bir hayat kurmasını istiyor. Köye gelen öğretmen Ayşe'yle kurduğu bağ da bu yüzden yalnızca kişisel bir yakınlık değil, oğlunun geleceğine açılan bir kapı anlamına geliyor. Pervin Par, Erol Taş, Tuncel Kurtiz ve küçük Hikmet Olgun da kadroda.

Film, Anadolu'yu bir western kadar sert ve yalın çekmesiyle öne çıkıyor. Güney'in aksiyon yıldızı kimliği burada ciddiyetle sınanıyor. Hıdır rolü ona 1967'deki Antalya Altın Portakal'da En İyi Erkek Oyuncu ödülünü getirdi, film de en iyi ikinci film seçildi.

Asıl çarpıcı olan, filmin nasıl hayatta kaldığı. 12 Eylül döneminde kopyalar yok edildi, geriye yalnızca bir tanesi kaldı. Kalan kopya da çizikli, kimi kareleri eksik, sesi yer yer solan bir baskıydı. Dünya Sinema Vakfı filmi 2011'de bu kopyadan restore etti, Fatih Akın'ın aktardığına göre proje Martin Scorsese'nin isteğiyle başlamıştı. Film aynı yıl Cannes Klasikleri'nde yeniden seyirci önüne çıktı.

Neden İzlemeli? Hem Akad'ın hem Güney'in kariyerinde bir eşik olduğu ve neredeyse yok olmaktan son anda kurtulduğu için.

Endişe (1974)

Yönetmen: Şerif Gören · Süre: 76 dakika · Ülke: Türkiye

Çukurova'nın pamuk tarlalarında mevsimlik çalışan Cevher, kan davasının diyetini sezon sonuna kadar ödeyemezse öldürüleceğini biliyor. Üstelik işçiler ne kadar kazanacağını bile bilmiyor, çünkü devlet pamuğun taban fiyatını açıklamayı geciktiriyor. Çaresiz kalan Cevher, kızı Beyaz'ı başlık parası karşılığında orta yaşlı bir ustabaşına vermeyi düşünüyor. Bu sırada tarlada toprak ağasına karşı grev de büyüyor.

Film, belgesel bir duyarlılıkla çekildi. Ekibin pamuk işçileriyle birlikte Çukurova'da bir ay kaldığı aktarılıyor. Filmin yapım öyküsü de en az konusu kadar sarsıcı. Yılmaz Güney, ilk çekimlerin hemen ardından Yumurtalık'ta bir yargıcın öldürüldüğü olay nedeniyle tutuklandı. Asistanı Şerif Gören çekimleri devraldı ve filmi tamamladı. Başrolü Güney'in yerine Erkan Yücel üstlendi. Güney, açılıştaki kamyon sahnesinde işçilerin arasında görünüyor.

Yücel, bu rolüyle 1975'te hem Antalya Altın Portakal'da hem de San Remo'da En İyi Erkek Oyuncu seçildi. Film de Altın Portakal'dan En İyi Film, En İyi Yönetmen ve En İyi Senaryo ödülleriyle döndü. Gören, yıllar sonra Güney'in senaryosuyla Yol'u da çekecekti.

Neden İzlemeli? Emeği, töreyi ve yoksulluğu tek bir adamın boğazına düğümleyen sıkı bir gerçekçilik örneği olduğu için.

Yılanların Öcü (1962)

Yönetmen: Metin Erksan · Süre: 108 dakika · Ülke: Türkiye

Hikâye küçük görünüyor, ama köydeki güç dengelerini bütünüyle ortaya döküyor. Yoksul köylü Kara Bayram; annesi, eşi Hatça ve çocuklarıyla yaşıyor. Muhtarın desteğini alan Haceli, evlerinin hemen önüne bir ev dikmeye kalkınca aile bütün köye karşı tek başına kalıyor. Fikret Hakan ile Nurhan Nur'un çiftine, ailenin en dik duran üyesi olarak Aliye Rona eşlik ediyor. Kötü rollerin ustası Erol Taş da yine kadroda.

Fakir Baykurt, kitabıyla 1958'de Yunus Nadi Roman Ödülü'nü kazanmıştı. Köy Enstitüsü çıkışlı bir öğretmen olarak köyü içeriden tanıyordu. Erksan da romantik köy manzaraları yerine bu keskin gözlemi seçti. Toprak ve mülkiyet meselesi burada bir bahane değil, olayın tam kalbi.

Film gösterime girince tartışma da başladı. Ankara'daki bir gösterimi kimi gruplarca protesto edildi, başlangıçta yalnızca Türkiye içinde gösterilmesine izin verildi. Sansür Kurulu yurt dışına çıkışına ancak yapımcı Nusret İkbal'in başvurusu üzerine 1965'te onay verdi. Roman yıllar sonra Şerif Gören'in yönetmenliğinde yeniden çekildi, o uyarlama da sansüre takıldı.

Neden İzlemeli? Erksan'ın Susuz Yaz'a giden yolunu ve dönemin en ateşli köy tartışmasını aynı anda gösterdiği için.

Arkadaş (1974)

Yönetmen: Yılmaz Güney · Süre: 94 dakika · Ülke: Türkiye

Listeyi kentli orta sınıfla bitiriyoruz, çünkü toplumsal gerçekçilik yalnızca tarlaya ve fabrikaya bakmıyordu. Yoksul bir kasabadan çıkıp zengin olan Cemil, bir sahil beldesindeki yazlığında eski okul arkadaşı Azem'i konuk ediyor. Azem'in sessiz varlığı evin düzenini yavaş yavaş altüst ediyor, Cemil de kendi hayatına bakmak zorunda kalıyor. Cemil'i Kerim Afşar, baldızı Melike'yi ise Melike Demirağ oynuyor.

Güney filmi, 1974'te genel afla cezaevinden çıktıktan hemen sonra, aynı yılın yazında çekti. Yönetmenin en Avrupa sanat sinemasına yakın işi kabul ediliyor, eleştirmenler de onu sık sık Pasolini'nin Teorema'sıyla karşılaştırıyor. Parlak mağazalar ve boş yazlıklar burada köydeki bir sefaletten daha az sarsıcı değil. Güney'in son kez kameranın önüne geçtiği film olması da ona ayrı bir ağırlık katıyor.

Film 1975'te Antalya Altın Portakal'da Endişe ve Zavallılar ile birlikte en iyi film sıralamasının ilk üçü arasında yer aldı. Türk Sinematek Derneği'nin 11 eleştirmenle yaptığı oylamada da yılın en iyi Türk filmi seçildi. Demirağ'ın filmde söylediği "Arkadaş" şarkısı ise dönemin en sevilen şarkıları arasına girdi.

Neden İzlemeli? Sınıf meselesini bir köy dramından değil, konforlu bir oturma odasından anlatmayı başardığı için.

Yeşilçam'ın Toplumsal Gerçekçi Filmleri: Kıl Payı Kaçıranlar

Bitmeyen Yol (1965), listenin en ağır eksiği sayılabilir. Duygu Sağıroğlu'nun İstanbul'a göç edip işsizlikle boğuşan insanları anlattığı film, işverenleri kötü gösterdiği gerekçesiyle sansür kurulunun tepkisini çekti. Gecelerin Ötesi (1960) ise çoğu kaynakta bu akımın başlangıcı olarak gösteriliyor. Metin Erksan, mahalleli yedi arkadaşın para hırsıyla suça sürüklenişini anlatırken dönemin Amerikan rüyasını da eleştiriyordu.

Erden Kıral'ın Orhan Kemal uyarlaması Bereketli Topraklar Üzerinde (1979), Çukurova'daki işçi hayatını anlatıyor. Sıkıyönetim yasağına takılan film ancak 2008'de, 12 dakikası eksik olarak gösterime girebildi. Yavuz Özkan'ın Maden (1978) filmi, Cüneyt Arkın ve Tarık Akan'la grevi doğrudan sloganlarla perdeye taşıdı ve Altın Portakal'dan dört ödülle döndü. Zeki Ökten'in Düşman (1979) filmi, Yılmaz Güney'in senaryosuyla işsizliğin insanı neye dönüştürdüğünü soruyor ve Berlin'den mansiyonla döndü. Bilge Olgaç'ın Bir Gün Mutlaka (1975) filmi de sendika mücadelesini evlilik içine taşıyan bir örnek. Akad'ın üçlemesini tamamlamak isteyenler için Düğün ve Diyet de listenin hemen dışında duruyor.

Sık Sorulan Sorular

Yeşilçam'ın En İyi Toplumsal Gerçekçi Filmi Hangisi?

Bizim sıralamamızda birinci sırada Umut var. Sinema Yazarları Derneği de 2015'te filmi Türk sinemasının en iyileri arasında ilk sıraya yerleştirdi.

Türk Sinemasında İlk Toplumsal Gerçekçi Film Hangisi Sayılıyor?

Kaynakların çoğu Metin Erksan'ın 1960 tarihli Gecelerin Ötesi filmini gösteriyor. Grev ve işçi haklarını merkezine alan ilk film olarak ise Karanlıkta Uyananlar anılıyor.

Martin Scorsese'nin Vakfı Hangi Filmleri Restore Etti?

Bu listeden iki film: Dünya Sinema Vakfı, Susuz Yaz'ı 2008'de, Hudutların Kanunu'nu ise 2011'de restore etti. İkisi de Cannes'da yeniden gösterildi.

Yol Neden Bu Listede Yok?

Yılmaz Güney ile Şerif Gören'in Yol filmi 1982'de Cannes'da Altın Palmiye kazandı, ama listemizi 1980'de kapattık. Yine de bu çizginin en bilinen uzantısı olarak mutlaka izlenmeli.